هنر چاقو سازي سنتي

1. تاريخچه چاقو سازي
   
   • ايرانيان از ديرباز در بين جهانيان از جنگاوران بي‌باک و جهانگشايان چيره‌دست شناخته شده‌اند و از اين رو برخورداري از ابزارهاي جنگي مناسب براي آنان را بيش از ديگران ضروري مي کرد.
   منابع موجود از جمله شاهنامه فردوسي، اختراع بسياري از اشياء از آن جمله نرم‌کردن آهن و ساخت ابزار جنگي را به جمشيد نسبت مي دهند، ولي آنچه مسلم است استفاده از جنگ‌افزار با تاريخ انسان همراه بوده است.
   در ايران سابقه صنعت چاقوسازي را در زمانهايي بايد جستجو کرد که داشتن سلاحي سرد از ضروريات زندگي هر فرد به شمار مي‌رفت.
   با ورود سلاح گرم به بازار بتدريج حمل و استفاده از سلاح سرد منسوخ شد و صنعت شمشيرسازي نيز رو به افول گذاشت و در زمان حاضر در حد چاقوسازي و ساخت اشياء برنده مورد نياز روزمره زندگي به حيات خود ادامه مي‌دهد و در اين ميان يکي از شهرهايي که صنعت چاقوسازي و ساخت اشياء برنده را حفظ کرده و بيشترين شهرت و معروفيت را در ايران دارد، شهر زنجان است البته در كرمان نيز در شهر راين موجود مي باشد كه تاريخچه اي به قدمت زنجان دارد .
   نعمت چاقوسازي در زنجان بطور قطع ماحصل عواملي چون موقعيت جغرافيايي و نقش زنجان در جنگهاي مختلف تاريخي قبل و بعد از اسلام، موقعيت استان نسبت به استانهاي همجوار، قرار گرفتن بر سرراه تمدنهاي شرقي، غربي و نزديکي به فلات مرکزي، وجود و فراهم بودن مواد اوليه و معادن غني آهن و مس مي‌باشد.
   در بررسي‌هاي به عمل آمده و با توجه به شواهد و مدارک به دست آمده تعيين تاريخ دقيق و مشخص پيرامون زمان شروع اين صنعت در استان كرمان مقدور نمي‌باشد.
   قديمي‌ترين چاقوي به دست آمده از مجموعه‌ي مردان نمکي در معدن نمک چهرآباد " روستاي حمزه‌لو " متعلق به هيجده قرن پيش مي‌باشد، اين چاقو داراي دسته‌اي از شاخ بز و طول آن 11 سانتي‌متر است که با استفاده از دو ميخ پرچ به تيغه‌اي متصل گرديده که طول تيغه 5/8 سانتي‌متر اندازه‌گيري شده است.
   قلاف اين چاقو از جنس چرم و با بندي از جنس چرم به لباس وي متصل بوده است، طول غلاف 5/15 سانتي‌متر مي‌باشد، در عرض آن شکافي تعبيه شده که احتمالاً وسيله‌اي شبيه گوش‌پاک‌کن يا نوعي سنجاق در آن جاسازي شده است.
   چاقوي مزبور را مي توان به عنوان اولين و قديمي‌ترين سند موثق به دست آمده در خصوص صنعت چاقوسازي زنجان نام برد.
   در دوره‌ي صفويه استاداني چون عبدالغفار سکاک در زمينه چاقوسازي زنجان نقش مهمي در رونق اين صنعت مهم داشته اند.
   اين صنعت تا دوره‌ي قاجاريه، يعني تا سفر ناصرالدين شاه به فرانسه به همين سبک ادامه داشت و معروفترين آنها چاقوهاي کرند و يا چاقوهاي ساخت حسن ( حسن نام استاد زنجاني از استادان آن دوره مي‌باشد ) بوده است.
   از حدود قرن 10 هجري قمري شهر زنجان يکي از مراکز مهم صنعتي بوده است که در آن کارگاههاي مختلف اسلحه‌سازي داير و چاقوسازي نيز يکي از صنايع جنبي آن، محسوب مي‌شد.
   با کشف مجموعه‌ي منحصر به فرد مردان نمکي، پيشينه‌ي تاريخي اين صنعت در زنجان از هيجده قرن پيش به طور قطع مشخص است و از جمله مدارک موثق ديگر از سازمان اسناد ملي کشور مي‌توان به مکاتبات معمول شده و يک برگ صورتجلسه‌ چاقوسازان که در تاريخ 1323 شمسي انجام يافته اشاره کرد، در اين سند ذي‌قيمت اسامي و امضاء 31 نفر از چاقوسازان زنجاني قيد شده است.
   از آنجايي که صنعت چاقوسازي استان زنجان از قديم الايام به صورت دستي بوده و مي‌باشد، استادکاران ابزار کار مورد نياز شامل مته‌هاي کماني، گيره‌هاي دستي و سوهان را خود، تهيه مي‌کردند و هم‌اکنون نيز با گذشت زمان و پيشرفت تکنيک و صنعت ابزار کار چاقوسازان چندان تغييري نکرده است.
   چاقوها با توجه به سليقه، ذوق و نيز هنر نمايي استادکاران و به منظور بازاريابي و جلب رضايت متقاضيان، در ابعاد متفاوت تهيه و به بازار عرضه مي شوند که بعضا جنبه‌ي نمايشي و موزه‌اي نيز دارند.
   اين توليدات عموما جنبه کاربردي و مصرفي دارند که با در نظر گرفتن نوع کاربرد آنها اين چاقو ها را مي توان به چاقوي ضامن دار معمولي، ضامن‌دار مغزي، ضامن دار فشاري، متري يا قلم‌تراش، انواع کاردهاي شکاري و صحرايي، کاردهاي آشپزخانه،‌ انواع قمه، ‌چاقوهاي قصابي،‌ سلاخي،‌ قصابي، باغباني و پيوندزني،‌ انواع ساتور و کارد کباب پزي،‌ تقسيم کرد که اين ساخته ها در انواع و اقسام مختلف و اندازه‌هاي گوناگون با تزئينات متعدد ساخته مي‌شوند.
   استادکاران معمولا در يک نوع خاص از توليدات تبحر بيشتر دارند و ساخته‌هاي خود را در آن زمينه جهت فروش توليد، و به بازار عرضه مي‌کنند و بدان سبب نيز به معروفيت مي رسند. صنعتگران محصولات خود را بعضا بر اساس سفارشات قبلي توليد و پس از اين که تعداد آن به حدود 10 تا 15 عدد برسد، جهت فروش به فرشگاه‌هاي مربوطه عرضه مي کنند، قيمت گذاري محصولات با توجه به توافق‌هاي حاصله بين سازنده و فروشنده انجام مي گيرد، استادکاران 50 درصد قيمت فروش را هزينه مواد اوليه و مابقي قيمت فروش را حق‌الزحمه‌ي خود برآورد مي‌کنند.
   محصولات عموما به صورت خرده فروشي در اختيار مشتريان قرار مي‌گيرد، در اين بين بيشترين خريد را افراد غيربومي و مسافران که در فصل خاصي از سال به خصوص تابستان به شهر زنجان مسافرت مي کنند تشکيل مي‌دهند و کارد آشپزخانه و چاقوي جيبي بالاترين ميزان توليد و فروش را به خود اختصاص مي دهند و قلم‌تراش از کمترين ميزان فروش و توليد برخوردار است.
   فروش توليدات به صورت عمده، معمولا از طريق چند فرشگاه خاص و يا شرکت تعاوني انجام پذيرفته و نواحي اطراف و شهرستان‌ها و استان‌هاي ديگر کشور فرستاده مي‌شود.
   با بررسي‌هاي به عمل آمده صنعت چاقوسازي در زنجان تنها توسط مردان انجام مي‌ گيرد و مشارکت زنان در اين امر کم‌رنگ و نامحسوس مي‌باشد.
   معمولا در يک کارگاه چاقوسازي تعداد سه نفر مشغول به کار مي‌باشند، صنعتگر اصلي به عنوان استادکار و دو نفر ديگر نيز شاگرد و کارآموز مي‌باشند.
   حرفه چاقوسازي درزنجان تقريبا حالت موروثي و خانوادگي دارد اين صنعت به عنوان يک هنر درآمدزا معمولا از پدر به فرزند و يا به برادر رسيد، و اين روند همچنان نيز ادامه دارد.
   در زمان حاضر بيش از 500 کارگاه چاقوسازي در شهر زنجان فعال است که بطور متوسط تعداد 2 تا 4 نفر در هر يک از اين کارگاهها مشغول به کار مي‌باشند از اين تعداد تنها 224 مورد داراي مجوز ^است و نيز تنها 120 نفر نيز در اتحاديه چاقوسازان عضو هستند.

 

زار كار

فولاد: كه پس از گداخته شدن در اندازه هاي مختلف بريده شده و در مجاورت هواي آزاد سرد مي شوند. تا قابليت سوهان خوري را پيدا كنند. و به عبارت ديگر قابل سايش با سوهان باشد سپس صيقل با سمباده نرم و مالش با چوب سخت انجام مي گيرد. جلا دادن تيغه در اصطلاح آيينه كاري نام دارد.
آستر يا اسكلت قبضه: آستر چاقو ها از دو نوع تشكيل شده نوع اول آهن ونوع دوم برنج است. اولي از انواع تسمه ها و آهن آلات استفاده مي شود و نوع دوم به صورت ريخته گري تهيه مي گردد. رويه: رويه چاقو داراي انواع مختلف است ابتدا از شاخ حيوانات استفاده مي شده كه دراين ميان شاخ گوزن شهرت بسزايي دارد و از روويه هاي ديگري كه حائز اهميت است رويه هاي فلزي است كه استادكاران با توجه به سليقه و ابتكار خود را از انواع فلزهاي سخت و قيمتي و يا معمولي انتخاب مي نمايند. از رويه هاي ديگري كه در اين اواخر مرسوم گرديده و قيمت و ساخت آن نيز مقرون به صرفه است رويه هاي فيبري و نايلوني است كه از خارج وارد مي گردد.
محور چاقو: عبارت است از لولاي تيغه براي چاقوهاي بازاري كه از ميخهاي معمولي انتخاب شده و براي چاقوهاي سفارشي از فولاد ساخته مي شود. تا دوام بيشتري به چاقو ببخشد.
ابزار كار: ابزار كار اين صنعت از زمانهاي سابق، يكنواخت بوده و با پيشرفت تكنيك متحول گرديده است. وسايل عمده عبارتند از گيره ـ مته ـ سوهان ـ سمباده و كوره زغالي كه ابتدا تمامي اين ابزار به دست خود اساتيد تهيه مي گردد، از مته هاي كماني تا گيره هاي دستي بوده است كه استادكاران با عشق و علاقه خاص به ساختن آنها همت مي گماشتند. در اين اواخر سنگ سايهاي برقي و مته هاي پيشرفته رواج كامل يافته و موجب پيشرفت كار شده است. حال آنچه كه در اين مقوله قابل تأمل و تفكر است علت و نحوه نابودي اين صنعت و هنر شريف است . و دلايل آن بسيار زياد. اميد آن كه با برنامه ريزي صحيح و منطقي از نابودي آن جلوگيري گردد

انواع چاقو
چاقوهاي زنجان علاوه بر ابتكارات و خلاقيت صنعتي استادكاران داراي فرمهاي مختلف است و آنها را به دو دسته كلي مي توان تقسيم بندي نمود.


1.چاقو هاي ساده يا معمولي:اين چاقو هااز دو دسته تيغه و قبضه تشكيل گرديده، قبضه آن معمولا از شاخ بز انتخاب مي شود و توسط دو محور جفت و جور مي گردد اولي محور تيغه و محور دومي مانع پس روي تيغه مي شود.
2.چاقوهاي مركب و پيچيده: اين قسم خود به انواع چاقوها تقسيم مي گردندو هر يك از اين انواع طي ساليان و دوره هاي متمادي ابداع و خلق شده اند كه در اينجا بر حسب تقدم و تأخر ابداع و ايجاد توضيح داده مي شود.
چاقوي فنري يا قلم تراش نوعي از چاقو هايي است كه فنري در قبضه آن تعبيه شده علاوه بر دادن حالت ارتجاعي به تيغه از تا شدن بي مورد آن جلوگيري مي نمايد و اين چاقو از نظر فرم دسته و تيغه دراي تنوع بسياري است. اين دسته ها به شكل پرنده ، ماشين، خودكار، تفنگ ، كفش و انواع حيوانات ساخته مي شوند.


چاقوي ضامن دار معمولي:اين نوع چاقو در انتهاي قبضه داراي ضامن برآمده است كه با فشار آن ضامن تيغه را رها كرده و چاقو بسته مي شود .

چاقوي ضامن دار مغزي:كه شبيه چاقوي ضامن دار نوع اول است با اين تفاوت كه ضامن آن در داخل دسته مستهلك شده و ديده نمي شود.

چاقوي ضامن دار فشاري: در اين نوع چاقو، زمانيكه بسته است فنري به تيغه تكيه داده و تيغه را دائما به حالت پرتاب نگه مي دارد. ضامن اين چاقو به صورت دايره كوچك برجسته در محل اتصال قبضه تعبيه شده بافشار دادن اين دگمه تيغه چاقو با سرعت تمام باز شده و به صورت اتوماتيك در حالت باز ضامن مي شود. بسته شدن تيغه مستلزم فشار مجدد دگمه است.
به غير ازچاقو هاي ذكر شده انواع ديگري از چاقوها وجود دارد كه كمابيش شبيه چاقوهايي است كه ذكر گرديد. در اين ميان از چاقوهاي شكاري و انواع كاردهاي آشپزخانه و صحرايي، قمه، دشنه و قداره را مي توان نام برد. كه همه ر انواع و اقسام مختلف و اندازه هاي گوناگون ساخته و پردخته مي شوند.

-->

 

استادكاران برجسته چاقوسازي:
استاد يعقوب زنجاني استاد محمد علي زنجاني و استاد يحي قدوسي، استاد رزاق و رحمان خطيبي، استاد محمد ولي، استاد سيد علي سيدي معروف به سيد زنجاني، استاد مصدق استادهوشمند اساتيد ديگر را مي توان نام برد كه چاقوهاي آنها داراي شهرت محلي و منطقه اي بوده است. به طوري كه دست ساخته هاي آنها امروزه به عنوان اشياء و آثار عتيقه با قيمت گران خريد و فروش شده و بسياري از آنها زينت بخش موزه ها و مجموعه هاي خصوصي در اطراف واكناف است.
اين اساتيد علاوه بر چاقو سازي در صنايع ديگري من جمله چخماق سازي، قيچي سازي، تفنگ سازي، و انواع كارهاي مستظرفه ديگر مشهور خاص و عام بوده اند كه امروزه نام آنان بر روي آثار شان جاودانه حك شدهاست .
آنان علي رغم كهولت سني به اين كار ذوقي پرداخته اند و شاگردان جديدي را تربيت مي نمايند . برخي ديگر به علت داشتن وسواس و تعصب شغلي از پذيرفتن شاگردان جديد كه موجب پايين آمدن و انحطاط هنري و صنعتي چاقوي كارگاه خواهد گرديد، خوداري مي ورزند.

همان گونه كه ذكر شد چاقوهاي زنجان با وجود تنوع فراوان داراي ويژگي هاي منحصر به فردي باشند كه به اين فن هويت مي بخشد آنها به قرار زير است.
ظرافت: ظرافت چاقو هاي زنجان كه نمايانگر علاقه و ذوق هنري استادكاران مي باشد بي نظير است. اين ظرافت در مونتاژ (جفت و جور) قطعات مختلف، به خوبي آشكار است. طري كه محور تيغه و لولاي چاقو چنان با ظرافت جاسازي گرديده كه تشخيص قطعات مذكور مشكل مي باشد.
تناسب: تناسب قسمتهاي مختلف چاقو (تيغه ـ دسته ـ غلاف ) غير قابل انكار است و اين پديده ويژه، نمودار مهارت دست و بينش هنري استاد كاران بوده و در اولين ديد، خودنمايي مي كند و به عبارت ديگر اندازه و مقياس چاقو داراي تناسبي معقول و منطقي مي باشد.
هنر نمايي فني در آبكاري: اين مسأله فني بسيار پيچيده است و مهمترين وجه امتيازرا داراست. به اين معني كه مقدار آب تيغه هاي فولادي نسبت به آستر دسته (قبضه) و محور و تيغه كه در يك نقطه به صورت لولايي با همديگرمرتبط اند حائز اهميت است. زيرا با كوچكترين اختلاف درجه در آبكاري قطعات مذكور موجب فرسايش تدريجي شده و نهايتا اجزاء چاقو گسيخته خواهد گرديد كه استادكاران با ملاحظه آن و زدن سوهان، اين فن پيچيده را حل نموده و به چاقوها دوام توصيف ناپذيري مي بخشند.
قدرت برش: مسأله برش تيغه ها مستلزم دونوع هنر نمايي است.
اول دادن آب مورد لزوم و متناسب با نحوه عمل و استفاده از چاقو است و دوم مهارت دادن در تراشيدن و ساييدن مرتب و مكرر تيزي لازم را حفظ نموده و در مقابل پخ شدن لبه مقاومت زيادي خواهند نمود.

1. 
   منابع
   صنایع دستی ایران تالیف عیسی بهنام 1341
   فلزکاری تالیف حسین یاوری 1380
   هفت هزار سال فلز کاری در ایران
   سیر تکامل تولید آهن و فولاد در ایران و جهان تالیف ناصر1356 توحیدی